Kto kupuje limity CO2? Globalny rynek emisji i handel państw

To, kto kupuje limity CO2, zależy od konkretnego rynku, ale głównymi nabywcami obowiązkowymi są elektrownie, huty, rafinerie, komercyjne linie lotnicze, a od niedawna także armatorzy dużych statków morskich. Oprócz przemysłu, uprawnienia do emisji masowo nabywają również fundusze inwestycyjne i banki, traktując je jako instrumenty finansowe. Sprzedawcami są z kolei państwa, które wprowadzają pule praw do obiegu, zasilając tym samym swoje budżety krajowe i fundusze celowe.

Jak działa system handlu emisjami i kto jest na nim głównym graczem?

Globalne mechanizmy wyceny emisji opierają się najczęściej na zasadzie cap-and-trade (ogranicz i handluj). Regulator rynku narzuca odgórny pułap dopuszczalnych zanieczyszczeń, który z każdym rokiem ulega obniżeniu. Każdy podmiot objęty systemem musi na koniec okresu rozliczeniowego posiadać i umorzyć dokładnie jedno uprawnienie za każdą wyemitowaną tonę ekwiwalentu dwutlenku węgla (CO2e). Jeśli firma zredukuje swoje emisje, nadwyżkę praw może sprzedać. Jeśli emituje za dużo, musi dokupić brakujące certyfikaty na rynku.

Na rynku pierwotnym i wtórnym wyróżnia się dwie główne grupy nabywców:

• Przemysłowi nabywcy obowiązkowi (compliance buyers): To podmioty, które fizycznie emitują gazy cieplarniane i są prawnie zobligowane do rozliczania się z nich. Należą do nich zakłady spalania paliw o nominalnej mocy cieplnej powyżej 20 MW (elektrownie węglowe, gazowe, elektrociepłownie) oraz przemysł energochłonny: cementownie, huty szkła i stali, zakłady chemiczne czy rafinerie.
• Instytucje finansowe: Uprawnienia do emisji są pełnoprawnym aktywem giełdowym. Kupują je fundusze inwestycyjne, banki, domy maklerskie i fundusze hedgingowe. Dla instytucji finansowych certyfikaty węglowe stanowią narzędzie do arbitrażu, spekulacji oraz zabezpieczania ryzyka (hedgingu) w portfelach inwestycyjnych obejmujących surowce energetyczne.

W systemie europejskim (EU ETS) handel odbywa się przede wszystkim na dwóch wielkich platformach transakcyjnych. Są to europejska giełda energii European Energy Exchange (EEX) zlokalizowana w Lipsku oraz giełda ICE (Intercontinental Exchange) w Londynie. To tam kształtują się codzienne ceny uprawnień, które bezpośrednio wpływają na koszty produkcji energii w Europie.

Jakie gałęzie transportu muszą kupować prawa do emisji?

Przemysł ciężki i energetyka to nie jedyne sektory obciążone kosztami emisji. W europejskim systemie EU ETS komercyjne linie lotnicze obsługujące loty wewnątrz Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) kupują prawa do emisji już od 2012 roku. Każdy lot pasażerski czy towarowy na trasie np. z Warszawy do Madrytu wiąże się z koniecznością umorzenia odpowiedniej liczby certyfikatów.

Od 1 stycznia 2024 roku systemem objęto również żeglugę morską. Armatorzy dużych statków towarowych i pasażerskich o pojemności brutto powyżej 5000 GT, którzy zawijają do portów na terenie Unii Europejskiej, dołączyli do grona podmiotów kupujących limity CO2. Regulacja ta wymusza na globalnych firmach logistycznych inwestycje w alternatywne napędy, takie jak metanol czy amoniak, aby obniżyć rosnące koszty operacyjne.

Gdzie trafiają pieniądze ze sprzedaży praw do emisji?

W przestrzeni publicznej często krąży błędne przekonanie, że opłaty za uprawnienia do emisji to "podatek dla Brukseli". W rzeczywistości system działa zupełnie inaczej. Nowe jednostki emisji są wprowadzane na rynek przez poszczególne państwa członkowskie w drodze regularnych aukcji giełdowych.

Niemal 100 procent środków z licytacji trafia bezpośrednio do budżetów państw członkowskich. W przypadku Polski są to miliardy złotych rocznie, które zasilają budżet centralny. Zgodnie z unijnymi dyrektywami, znaczna część tych funduszy musi być przeznaczana na cele klimatyczne i transformację energetyczną. Dodatkowo, część puli uprawnień jest wyodrębniana na zasilenie specjalnych unijnych mechanizmów solidarnościowych, takich jak Fundusz Modernizacyjny (wspierający kraje o niższym PKB w transformacji) oraz Fundusz Innowacyjny (dotujący nowatorskie technologie niskoemisyjne).

Jak państwa handlują prawem do zanieczyszczeń między sobą?

Oprócz systemów giełdowych dla firm, istnieje również mechanizm rządowego handlu międzypaństwowego, usankcjonowany w Artykule 6 Porozumienia Paryskiego. Na mocy artykułu 6.2 rządy państw mogą handlować między sobą zredukowanymi emisjami w postaci jednostek ITMO (Internationally Transferred Mitigation Outcomes).

Mechanizm ten pozwala państwom o bardzo wysokich kosztach dekarbonizacji (np. krajom wysoko rozwiniętym o już zoptymalizowanym przemyśle) płacić za realizację projektów ekologicznych w innych, rozwijających się państwach. Osiągnięte tam redukcje emisji są następnie zaliczane do krajowych celów NDC (Nationally Determined Contributions) państwa kupującego.

Pionierem takiego państwowego handlu redukcjami w ramach systemu ONZ stała się Szwajcaria. Za pośrednictwem Fundacji KliK szwajcarski rząd sfinalizował bilateralne transfery jednostek ITMO z Ghany. Szwajcarzy sfinansowali tam m.in. projekty dystrybucji energooszczędnych pieców wiejskich oraz wdrożenie niskoemisyjnych upraw ryżu. Aby zapobiec oszustwom, wprowadzono rygorystyczny mechanizm unikania podwójnego naliczania (Corresponding Adjustment). Oznacza to, że państwo zbywające jednostki (np. Ghana) musi formalnie podnieść swój bilans emisji o wielkość sprzedanego transferu w oficjalnych raportach dla ONZ, aby Szwajcaria mogła ten sam wolumen od swojego bilansu odjąć.

Ucieczka emisji i podatek CBAM. Co zmienia się od 2026 roku?

Restrykcyjna polityka klimatyczna rodzi ryzyko zjawiska określanego jako ucieczka emisji (carbon leakage). Polega ono na przenoszeniu produkcji hutniczej, nawozowej czy chemicznej poza granice krajów z rygorystycznym systemem handlu CO2, do państw, gdzie emisje nie są opodatkowane. Aby temu zapobiec, w Europie przez lata przyznawano energochłonnym branżom darmowe pule uprawnień (free allocation).

Sytuacja ta ulega obecnie drastycznej zmianie. Od 2026 roku bezpłatne przydziały są sukcesywnie wycofywane. W ich miejsce wchodzi pełne wdrożenie mechanizmu CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), zwanego potocznie granicznym podatkiem węglowym. Mechanizm ten nakłada na importerów surowców do Europy obowiązek zakupu specjalnych certyfikatów CBAM, których cena odpowiada opłatom emisyjnym ponoszonym przez producentów wewnątrz unijnego rynku.

Regulacja CBAM obejmuje import takich towarów jak:

1. Stal i żelazo
2. Cement
3. Nawozy sztuczne
4. Aluminium
5. Wodór
6. Energia elektryczna

Dzięki temu producenci z państw trzecich (np. z Azji czy Afryki Północnej) muszą ponosić koszty emisji przy eksporcie do Europy, co wyrównuje szanse rynkowe i zmusza rządy państw eksportujących do tworzenia własnych, lokalnych systemów carbon pricing.

Czym różni się system europejski od chińskiego i amerykańskiego?

Choć Europa była pionierem, obecnie największym wolumenowo rynkiem handlu emisjami jest chiński system ETS (China National ETS). Uruchomiony w 2021 roku, objął początkowo ponad 3300 podmiotów z sektora elektroenergetycznego. W latach 2024–2025 rynek ten przeszedł potężną transformację, rozszerzając się o przemysł stalowy, produkcję cementu oraz hutnictwo aluminium. Szacuje się, że pokrywa on roczne emisje rzędu 5 do 8 miliardów ton CO2.

Istnieje jednak fundamentalna różnica strukturalna między rynkiem w Europie a w Chinach:

Z kolei w Ameryce Północnej brakuje jednolitego, federalnego rynku obejmującego całe Stany Zjednoczone. Zamiast tego funkcjonują potężne transgraniczne rynki regionalne. Najbardziej znany to WCI (Western Climate Initiative), który łączy stan Kalifornia oraz kanadyjską prowincję Quebec. Na wschodnim wybrzeżu działa natomiast system RGGI (Regional Greenhouse Gas Initiative), zrzeszający kilkanaście stanów i skupiający się wyłącznie na redukcji emisji z sektora energetycznego.

Nowy system ETS 2: Kto zapłaci za transport i budynki?

Obok tradycyjnego przemysłu, polityka klimatyczna obejmuje kolejne obszary gospodarki. Zaprojektowany odrębnie mechanizm ETS 2 obciąża kosztami emisji sektory, które dotychczas pozostawały poza rynkiem giełdowym – transport drogowy oraz ogrzewanie budynków.

Warto podkreślić, że bezpośrednimi nabywcami uprawnień w systemie ETS 2 nie są indywidualni kierowcy na stacjach benzynowych ani gospodarstwa domowe ogrzewające domy węglem czy gazem. Podmiotami zobowiązanymi do zakupu limitów CO2 są hurtownicy, dystrybutorzy paliw oraz rafinerie, które wprowadzają paliwa kopalne do obrotu. Oczywiście koszty nabycia uprawnień przez te wielkie podmioty są ostatecznie przenoszone na końcowe ceny paliw na stacjach i rachunki za ogrzewanie.

Dobrowolny rynek kompensacji (VCM) a rynki obowiązkowe

Częstym błędem jest utożsamianie giełdowych rynków obowiązkowych z tzw. offsetami. Od 2021 roku (w IV fazie EU ETS) operatorzy przemysłowi nie mogą umarzać swoich obowiązków za pomocą tanich jednostek pochodzących z projektów zalesiania w państwach trzecich. Dopuszczone są wyłącznie certyfikowane, państwowe uprawnienia systemowe (EUA).

Jednak równolegle prężnie działa dobrowolny rynek kompensacji (Voluntary Carbon Market - VCM). To na nim wielkie korporacje technologiczne (np. Microsoft, Google), globalne banki czy marki odzieżowe kupują jednostki offsetowe (carbon credits). Nabywają je na rynku nielicencjonowanym od podmiotów, które fizycznie sadzą lasy, chronią torfowiska lub budują innowacyjne instalacje do bezpośredniego wychwytu CO2 z powietrza (technologia DAC). Działania te nie zwalniają korporacji z opłat w systemach państwowych, ale służą realizacji własnych, wewnętrznych strategii wizerunkowych oraz osiąganiu korporacyjnych celów net-zero.