Start › Niezwykłe miejsca
Niezwykłe miejsca

Najzimniejsze miejsce na Ziemi: Ojmiakon i jego sekrety

Najzimniejsze miejsce na Ziemi: Ojmiakon i jego sekrety

Absolutnie najzimniejsze miejsce na ziemi to Ojmiakon, niewielka osada położona na wschodnich krańcach rosyjskiej Syberii. Życie w tej ekstremalnej strefie klimatycznej wymaga od mieszkańców nieustannego dostosowywania się do warunków, w których zamarzają płyny eksploatacyjne, a metale stają się kruche jak szkło. Mimo mrozów nierzadko przekraczających barierę -60 °C, wieś funkcjonuje niemal normalnie, łącząc rdzenną wiedzę o przetrwaniu z twardymi regułami narzucanymi przez bezlitosną naturę.

Gdzie leży Ojmiakon i dlaczego jest tam tak mroźnie?

Ojmiakon (w języku jakuckim Өймөкөөн) to wieś położona w ułusie ojmiakońskim w Republice Sacha (Jakucja) w Federacji Rosyjskiej. Geograficznie znajduje się nad rzeką Indygirka, na wysokości około 745–750 m n.p.m. Zjawisko ekstremalnych mrozów nie jest tu wyłącznie kwestią wysokiej szerokości geograficznej (63°27′ N), ale przede wszystkim specyficznej geomorfologii terenu.

Miejscowość leży w głębokiej, śródgórskiej kotlinie, ściśniętej między pasmami Tas-Kystabyt oraz Górami Czerskiego. W okresie zimowym potężny Wyż Syberyjski generuje zjawisko inwersji osiadania. Ciężkie, ekstremalnie wychłodzone powietrze spływa ze zboczy górskich w dół i zalega na dnie doliny. Brak możliwości cyrkulacji i wymiany mas powietrza sprawia, że kotlina działa jak gigantyczna zamrażarka, w której chłód kumuluje się przez wiele miesięcy.

Paradoksalnie, nazwa tej najzimniejszej zamieszkanej osady świata oznacza w językach eweńskim lub jakuckim "niezamarzającą wodę" bądź "miejsce, gdzie zimują ryby". Etymologia ta nawiązuje do naturalnych źródeł termalnych bijących w okolicy. Zasilają one rzekę Indygirka, sprawiając, że jej fragmenty nie pokrywają się całkowicie lodem nawet przy spadkach temperatur poniżej -60 °C.

Ile wynosi prawdziwy rekord zimna w Ojmiakonie?

W mediach i przekazach popkulturowych często pojawia się informacja o temperaturze -71,2 °C, która jest nawet wyryta na lokalnym pomniku upamiętniającym biegun zimna. Wartość ta nie pochodzi jednak z bezpośredniego odczytu termometru. Została ona wyliczona i wyekstrapolowana w 1926 roku przez radzieckiego geologa Siergieja Obruczewa.

Oficjalnym rekordem stacyjnym, który jest uznawany przez Światową Organizację Meteorologiczną (WMO), jest wynik -67,7 °C. Został on odnotowany 6 lutego 1933 roku. Co ciekawe, Ojmiakon dzieli ten zaszczytny, mroźny rekord z innym jakuckim miastem – Wierchojańskiem.

Warto również zauważyć, że Ojmiakon charakteryzuje się klimatem subarktycznym wybitnie kontynentalnym. Oznacza to ekstremalną roczną amplitudę temperatur, która przekracza 100 °C. Podczas krótkiego, lipcowego lata termometry mogą pokazywać wartości powyżej +30 °C, a absolutny rekord ciepła dla tej miejscowości to aż +34,6 °C. Zimą natomiast słońce świeci tu przez niespełna 3 godziny na dobę, podczas gdy w okresie przesilenia letniego występują białe noce, a światło słoneczne operuje przez 21 godzin.

Jak funkcjonuje infrastruktura w strefie wiecznej zmarzliny?

Życie populacji liczącej około 450–500 stałych mieszkańców (głównie Jakutów, Ewenów i Rosjan) jest całkowicie zdeterminowane przez obecność wiecznej zmarzliny. Grunt jest tu zamarznięty na głębokość setek metrów, co całkowicie uniemożliwia budowę tradycyjnej infrastruktury podziemnej.

Brak podziemnej sieci wodno-kanalizacyjnej oznacza, że w Ojmiakonie nie uświadczymy klasycznych toalet ze spłuczkami wewnątrz domów. Nieizolowane rury wkopane w ziemię zamarzłyby na stałe w ciągu kilku godzin. Z tego powodu większość gospodarstw domowych korzysta z zewnętrznych, drewnianych wychodków. Zaopatrzenie w wodę pitną i użytkową zimą opiera się na dostawach w stanie stałym. Mieszkańcy wycinają potężne bloki lodu z zamarzniętych akwenów, przechowują je przed domami jako zapas, a następnie stopniowo wnoszą do izb i roztapiają w specjalnych zbiornikach.

Kluczowym elementem przetrwania całej osady jest scentralizowana ciepłownia, opalana węglem i drewnem. System ogrzewania centralnego poprowadzony jest rurami na powierzchni ziemi. Procedury kryzysowe są niezwykle rygorystyczne – awaria kotłów w szczycie zimy grozi natychmiastowym wychłodzeniem budynków. W przypadku poważnej usterki, cała miejscowość musiałaby zostać ewakuowana w ciągu kilkunastu godzin, by uniknąć ofiar śmiertelnych.

Jakie zasady obowiązują kierowców i uczniów podczas największych mrozów?

Eksploatacja pojazdów mechanicznych w Ojmiakonie to wyzwanie logistyczne. Gdy temperatura spada poniżej -40 °C, samochody pozostawione na zewnątrz nie mogą być gaszone. Silniki pracują bez przerwy, całymi dniami i nocami. Wyłączenie zapłonu na mrozie skutkuje natychmiastowym zestaleniem się płynów eksploatacyjnych, degradacją smarów i zamarznięciem elementów zawieszenia. Uruchomienie takiego pojazdu jest niemożliwe aż do nadejścia wiosennych roztopów. Jedyną alternatywą dla ciągłej pracy silnika jest posiadanie stale ogrzewanego garażu.

Równie surowe zasady dotyczą edukacji. Dzieci w Ojmiakonie są niezwykle zahartowane, a lokalna szkoła nie zamyka drzwi przy "zwykłych" mrozach rzędu -40 °C. Kryteria odwoływania zajęć są ściśle określone:

  • Dla uczniów klas 1–4 lekcje wstrzymywane są dopiero przy spadku temperatury do -52 °C.
  • Dla starszych roczników próg odwołania zajęć wynosi od -55 °C do -58 °C (warunkiem jest bezwietrzna pogoda).

Co jedzą mieszkańcy, gdy rolnictwo gruntowe jest niemożliwe?

Wieczna zmarzlina i skrajnie krótki okres wegetacyjny wykluczają klasyczne rolnictwo. Dieta mieszkańców Ojmiakonu to z konieczności dieta niemal wyłącznie mięsna (carnivore). Podstawę wyżywienia stanowi surowa i gotowana konina, mięso renifera, szpik kostny oraz podroby.

Prawdziwym lokalnym przysmakiem, a zarazem sposobem na dostarczenie organizmowi niezbędnych składników odżywczych, jest stroganina. To danie przygotowywane z głęboko zamrożonej ryby, którą struga się nożem na cienkie, zwijające się wióry, a następnie podaje na surowo, posypaną jedynie solą i pieprzem. Rdzenni mieszkańcy unikają szkorbutu i niedoborów witaminowych właśnie dzięki spożywaniu surowego mięsa, świeżej krwi zwierząt, nabiału oraz dzikich ziół zbieranych latem w rejonach zmarzliny.

Jak zwierzęta radzą sobie w syberyjskiej zmarzlinie?

Mieszkańcy trudnią się głównie hodowlą, myślistwem i rybołówstwem. Fenomenem na skalę światową jest endemiczny koń jakucki. Zwierzęta te charakteryzują się krępą budową ciała, a zimą pokrywają się gęstą sierścią osiągającą do 15 centymetrów długości. Konie te posiadają niezwykłą zdolność metabolicznego zwalniania tempa spalania energii. Całą zimę spędzają na wolnym wybiegu, wygrzebując kopytami wysuszoną trawę spod półmetrowej pokrywy śnieżnej.

Szczególnej opieki wymaga natomiast bydło rogate. Krowy trzymane są w drewnianych, ocieplanych oborach. Podczas krótkich, zimowych wyjść do wodopoju, zakłada się im specjalne, termoizolacyjne ochraniacze (nazywane potocznie "biustonoszami"), wykonane ze skór lub wełny. Zapobiega to błyskawicznym odmrożeniom delikatnych tkanek wymion i nieodwracalnej utracie laktacji.

W co się ubrać i jak fizyka materiałów zmienia się poniżej -50 °C?

Skrajne zimno drastycznie zmienia właściwości fizyczne przedmiotów codziennego użytku. W temperaturach rzędu -55 °C syntetyczna guma i tworzywa sztuczne tracą elastyczność i pękają przy najlżejszym uderzeniu. Atrament w długopisach zamarza natychmiast, a baterie litowo-jonowe w smartfonach i aparatach rozładowują się w czasie od kilkunastu sekund do maksymalnie kilku minut. Bardzo niebezpieczne jest noszenie okularów w metalowych oprawkach – metal błyskawicznie przymarza do skóry twarzy, co przy próbie zdjęcia okularów kończy się bolesnym zerwaniem naskórka.

W kwestii ubioru, nowoczesna odzież membranowa całkowicie przegrywa z tradycyjnymi materiałami odzwierzęcymi. Syntetyki w temperaturach poniżej -40 °C sztywnieją i głośno szeleszczą. Mieszkańcy stawiają na wielowarstwowe kożuchy z lisa polarnego lub wilka. Podstawą ochrony stóp są unty (ręcznie szyte buty z futra renifera z grubą, filcową podeszwą) lub klasyczne, rosyjskie walonki.

Fizjologia oddychania na mrozie poniżej -60 °C wymaga ostrożności. Lodowate powietrze może wywołać natychmiastowy skurcz oskrzeli, dlatego należy oddychać wyłącznie przez nos, dodatkowo osłonięty grubą warstwą wełny lub futra. Silniejsze podmuchy wiatru niosą ze sobą ryzyko bolesnego odmrożenia rogówki oka.

Z oddychaniem wiąże się też niezwykłe zjawisko akustyczne, nazywane przez miejscowych "szeptem gwiazd" (ros. szopiet zwiozd). Powstaje ono, gdy para wodna wydychana przez człowieka natychmiast zamarza w powietrzu i opada na śnieg w postaci mikroskopijnych kryształków lodu, wydając dźwięk przypominający cichy szelest ocierających się o siebie ziaren.

Praktyka pochówku zmarłych w wiecznej zmarzlinie

Niezwykle trudnym zadaniem logistycznym w Ojmiakonie jest pochówek zmarłych. Przygotowanie grobu w zamarzniętej na kość skale gruntowej zajmuje od 2 do 4 dni i wymaga wieloetapowego procesu:

  1. Na wyznaczonym miejscu rozpala się duże ognisko z drewna i węgla.
  2. Po wypaleniu się materiału, zsuwa się żar na bok.
  3. Grabarze wykopują kilkanaście centymetrów odmarzniętej warstwy ziemi.
  4. Na dnie płytkiego wykopu ponownie rozpala się ogień.
  5. Proces ten powtarza się wielokrotnie, aż do osiągnięcia odpowiedniej głębokości grobu.

Jak dojechać do Ojmiakonu i ile kosztuje turystyka polarna?

Ojmiakon jest całkowicie zależny logistycznie od drogi federalnej R504 "Kołyma", znanej w historii jako Droga Kości. Miejscowość połączona jest ze stolicą regionu, Jakuckiem, oddalonym o około 900–1000 kilometrów. Zaopatrzenie w paliwo i towary sypkie opiera się na tak zwanym "północnym dowozie", realizowanym głównie w miesiącach zimowych, gdy zamarznięte rzeki i bagna stają się przejezdne.

Komercyjna turystyka polarna do Ojmiakonu istnieje, ale jest przedsięwzięciem ekstremalnym. Koszty takiej wyprawy sięgają tysięcy dolarów. Przejazd zimą z Jakucka trwa minimum 2 dni i wymaga specjalistycznego sprzętu. Ze względów bezpieczeństwa wymogiem jest podróżowanie w konwojach składających się z minimum dwóch pojazdów z napędem 4x4 (w razie awarii jednego auta, pasażerowie muszą mieć możliwość natychmiastowej przesiadki). Na miejscu turyści korzystają z usług lokalnych przewodników, a ukoronowaniem wyprawy jest otrzymanie oficjalnego certyfikatu pobytu na Biegunie Zimna.

Jakie zagrożenia niesie ocieplenie klimatu dla bieguna zimna?

Paradoksalnie, to najzimniejsze miejsce na Ziemi jest silnie narażone na skutki wzrostu średnich temperatur globalnych. Zjawisko to prowadzi do degradacji wierzchniej warstwy wiecznej zmarzliny, co wywołuje procesy termokrasowe. Rozmarzający grunt zaczyna się zapadać, co prowadzi do niszczenia jedynych dróg dojazdowych oraz pękania fundamentów budynków użyteczności publicznej i domów mieszkalnych. Dodatkowym zagrożeniem geopolitycznym i ekologicznym jest uwalnianie się ogromnych ilości gazów cieplarnianych, głównie metanu, z rozmarzających syberyjskich bagnisk, co dodatkowo napędza spiralę zmian klimatycznych.

Najczęstsze pytania

Czy w Ojmiakonie w ogóle występuje lato?

Tak, Ojmiakon leży w strefie klimatu wybitnie kontynentalnego. Choć zimy są ekstremalnie mroźne, krótkie lipcowe lato bywa bardzo upalne, a temperatury mogą przekraczać +30 °C. Różnica między historycznym minimum a maksimum wynosi ponad 100 °C.

Ilu ludzi na stałe mieszka w Ojmiakonie?

Populacja osady jest stosunkowo stabilna i wynosi od 450 do 500 stałych mieszkańców. Są to głównie rdzenni Jakuci i Ewenowie, a w mniejszym stopniu Rosjanie. Utrzymują się z hodowli, myślistwa oraz obsługi infrastruktury.

Skąd mieszkańcy biorą wodę do picia zimą?

Z powodu wiecznej zmarzliny niemożliwe jest kładzenie rur wodociągowych. Woda dowożona jest cysternami z niezamarzniętych ujęć lub pozyskiwana poprzez wycinanie wielkich bloków lodu z rzek. Lód ten jest składowany przed domami i sukcesywnie roztapiany wewnątrz.

Dlaczego w Ojmiakonie nie gasi się silników samochodów?

Gdy temperatura spada poniżej -40 °C, wyłączenie silnika na wolnym powietrzu powoduje błyskawiczne zamarznięcie płynów eksploatacyjnych i smarów. Uruchomienie takiego auta jest niemożliwe aż do wiosny, dlatego silniki pracują non stop, chyba że auto stoi w ogrzewanym garażu.

Czym jest zjawisko "szeptu gwiazd"?

To specyficzny efekt akustyczny występujący przy skrajnych mrozach. Kiedy człowiek wydycha powietrze, zawarta w nim para wodna natychmiast zamarza i opada na ziemię w postaci kryształków lodu. Proces ten wydaje dźwięk przypominający szelest lub przesypywanie drobnych ziaren.

D
Redakcja Dzienziemi.org.pl
Dzienziemi.org.pl to przestrzeń pełna ciekawostek o planecie, zjawiskach przyrodniczych i geopolityce. Pokazujemy, jak procesy ekologiczne i geograficzne kształtują nasz świat. O serwisie

Czytaj dalej